Talat Paşa'nın Berlin'de öldürülmesi

Murat KAVAKLI

Murat KAVAKLI

Murat KAVAKLI

Araştırmacı Yazar

 

2018 Şubat’ında Kurfürstendamm (Kudam) da bir otomobil içerisinden çevreyi seyrederek ilerliyorum. Metropol FM radyosunu dinliyorum. Bir sigorta şirketinin reklamını dinlerken, bozuk Türkçe’ye hem kızıyor, hem gülüyorum. Aynen şöyle diyor: “MAL CANIN YONCASIDIR”, 'Mal canın yongasıdır' diyecek ama; yongayı bilmiyor ve yonca ile eşleştiriyor. Gurbet; Türkleri ve Türkçe’yi hep aşındırıyor.

 

 

Burası çok hareketli, işlek, cıvıl cıvıl bir yer. Berlin’in en lüks yerlerinden birisi. Hemen yakınlarda 'Hayvanat Bahçesi' var. 'Altın Heykel' Brandenburg Tor, tarihi anıtlar buralarda. 2. Dünya Savaşı'nda bombalanmış meşhur Kaiser Wilhelm kilisesine Türkler Kırık Kilise diyorlar.

 

 

Hardenberg Strasse’den geçerken heyecanlanmamak mümkün mü? Benim için mümkün değil tabii. Bu caddede önce otomobilimize bir park yeri bulmak gerekti. Biraz zor olsa da park yeri bulduk. Sonra başladım Hardenberg Strasse’yi adımlamaya.. Acaba kaç numaralı binanın önündeyim?

 

Talat Paşa, 15 Mart 1921 tarihinde Hardenberg Strasse’de 4 numaralı evde kalıyordu. Tam karşısına denk gelen bina 37 numaralıydı ve Talat Paşa’nın katili Solomon Telleryan özellikle burayı kiralamıştı, burada kalıyordu ve Paşa'yı gözetim altında tutuyordu.

 

Talat Paşa’nın bu caddede 97 yıl önce nerede, nasıl öldürüldüğünün adeta bir tatbikatını yapıyorum..

 

15 Mart 1921 günü Talat Paşa, her zamanki gibi erkenden kalkmış, saat ona kadar çalıştıktan sonra eşine dönerek;

 

"Haydi Hayriye, seninle biraz dolaşalım. Hava almış olursun..." demişti. Fakat mutfakta yemek pişirmekte olan karısı; “Ben çıkmayayım, hem yorgunum, hem de ateşte yemek var,” diye karşılık vermişti.

 

Talât Paşa Hardenberg Strasse'deki evinden çıkıp tek başına yürümeye başlamıştı. Dalgın ve düşünceli bir şekilde. Hardenberg Strasse’de 17 numaralı binanın önündeydi. Daha birkaç adım atmamıştı ki, arkasından birisinin;

 

"Talat! Talat!.." diye bağırdığını duydu. Geriye baktı ve...
İttihad ve Terakki’nin eski başvekili Talat Paşa kendisine seslenen adamı görmek için geri döndü, dönmesiyle ateşlenen tabancadan çıkan kurşunlarla kaldırımın üzerine yığılmıştı.

 

İran’ın Selmas şehrinde doğan Solomon Telleyran adlı Ermeni komitacısı Ermeni Tehciri’nin bir numaralı sorumlusu olarak gördüğü Talat Paşa’yı Berlin’de öldürmüştü.

 

Rumeli'de başlayan, fırtınalar içinde geçen bir hayat,. Kurfürstendamm caddesinin kaldırımları üzerinde sona ermişti. Katil Solomon Telleyran, 24 yaşında üniversite öğrencisi gözü dönmüş bir Taşnak komitacısıydı.

 

Solomon Telleryan, Talat Paşa’yı 17 numaralı binanın önünde ensesinden iki kurşunla vurmuştu. Paşanın vurulduğu noktada şimdi Alman Ticaret ve Sanayi Odası'nın bulunduğu bina vardı. Aradan yıllar geçmişti, bazı binalar yıkılıp yeniden yapılmıştı.

 

Katil; Hardenberg ile Fesanen Strasse’nin kesiştiği yerde çevredeki insanlar tarafından yakalanmış ve polise teslim edilmişti.Alman mahkemesi, kendi toprakları üzerinde işlenen bu cinayetin suçlusuna hiç bir ceza vermeyerek, Telleyran'ı beraat ettirdi. Yıllarca dost bildiği, Birinci Dünya Savaşı'nda kader birliği ettiği Almanya, onun anısına ve kanlı ölüsüne bile saygı göstermemişti.



 

Eşi Hayriye Hanım kocasının ölümünden yıllar sonra Talat Paşa’nın öldürülmesi konusunda şunları söylüyordu:

 

"Çok cesurdu, tehlike nedir bilmezdi. Etrafında kim bilir, ne maksatla kimler dolaşıyor, dikkat et, dedikleri zamanlarda bile aldırmaz, çantasını koluna alınca, fırlar tek başına giderdi. Berlin'de -en sonunda kanına giren- katil daha önce iki kere karşısına çıkmış, Paşa'yla göz göze gelmiş. Fakat Paşa o kadar pervasız, sakin, hatta gülümseyerek bakıyormuş ki, adam avuçladığı silahını çıkarmaya cesaret edememiş ve nihayet:

 

“Ben Talat Paşa’ya baka baka silahımı çekemeyeceğim, ancak arkasından vurabilirim”, demiş.

 

Talat Paşa Berlin'deyken, bir dostuna yurt hasreti içinde şunları söylemişti:

"Selanik'teyken ikide bir sürgün cezasına çarpılan Bulgar komitacılarıyla karşılaşırdık. Bunlar vatanlarından ayrılmadan evvel, jandarma nezaretinde bulundukları halde merasimle rıhtımın üzerinde toplanır ve içlerinden birisinin verdiği işaretle hep birden eğilip toprağı öperlerdi.


Bu, onlar için vatana dönüş umudunun bir ifadesiydi; öptüğümüz toprak bizimdir, buraya yine geleceğiz… demek istiyorlardı. Bir gün ben de vatana dönersem, bilir misiniz ne yapacağım?

Dostu: "Her halde siz de onlar gibi toprağı öpeceksiniz..." deyince;

 

Talat Paşa ağlayarak şu karşılığı vermişti:

 

"Ne dersin sen? Ne dersin sen? Ben öpmekle doyamam ki... Yiyeceğim vatan toprağını yiyeceğim..”

 

Talat Paşa'nın cenazesi, aradan 22 yıl geçtikten sonra 25 Şubat 1943'te yurda getirilerek Çağlayan’da Hürriyet-i Ebediye tepesindeki şehitliğe gömülmüştür. Talat Paşa, dostuna söylediği biçimde yurdunun toprağını yiyememiş, ancak bir torba kemik olarak yurt topraklarında sonsuz uykusuna dalmıştır.

 

Talat Paşa, 1916 yılında, Sadrazam Sait Halim Paşa'nın istifasıyla onun yerine getirilmişti. Birinci Dünya Savaşı, Osmanlı İmparatorluğu'nun yenilmesi ve Mondros Mütareke'sinin imzalanması üzerine, Enver ve Cemal paşalarla birlikte yurtdışına kaçmak zorunda kaldı.

31 Temmuz 1918'de Mondros Mütarekesi uyarınca, Osmanlı İmparatorluğu orduları silahlarını bırakmış, yenilgiyi kabul etmişti, İttihat ve Terakki'nin üç büyükleri, Talat, Enver ve Cemal paşaların, savaş suçlusu olarak yargılanmaları kesindi. Bu nedenle üç büyükler yurt dışına kaçmaya karar verdiler.

 

Talat Paşa, yurt dışına çıkmadan önce, yerine getirilen başvekil İzzet Paşa’ya şu mektubu göndermişti:

 

"Pek muhterem ve mübarek tanıdığım İzzet Paşa Hazretlerine,

Memleketin bir müddet ecnebi nüfuz ve tesiri altında kalacağını anladım. Buna rağmen memlekette kalmak ve millet muvacehesinde muhakeme olmak fikrinde idim. Bütün dostlarım bunu atiye talik etmek için ısrar ettiler. Zat-ı fahimaneleriyle istişare edemedim. Müşkül mevkide kalacağınızdan çok düşündükten sonra sarfı nazar ettim. Bütün hayat-ı siyasiyemde hedefim, memlekete namuskârane ve fedakârane hizmet etmek idi. Şahsen buna muvaffak oldum. Bütün servetim, zat-ı şahanenin ihsan ettiği otomobil esmanıyla (değer, kıymet) her ay artırdığım yirmişer liradan müterakim bin altı yüz liralık istikraz-ı dahili bedelinden ve bir de dört arkadaşımla birlikte isticar (kiralamak) ettiğimiz çiftliğin devri icarından hasıl olan paradan ibarettir. Bunun bir kısmını aileme terk ederek bir kısmını yanıma aldım. Bundan başka bir nesneye malik değilim. Millete karşı hesap vermek ve muhakeme olarak tayin edilecek cezayı kemal-i cesaretle çekmek isterim, işte zat-ı fahimanelerine söz veriyorum. Memleketim ecnebi nüfuz ve tesirinden azade kaldığı gün, ilk telgrafınıza itaat edeceğim. Baki kemal-i hürmetle ellerinizden öperim Muhterem paşa hazretleri.

 

2 Teşrinisani 1334 (2 Kasım 1918) Mehmet Talat”

 

2 Kasım 1918 Cumartesi gecesi, saat 11.00'e yaklaştığı sırada, karanlıklar arasında iki kişi hızlı hızlı rıhtıma doğru yürüyordu. Bunlardan biri Talat Paşa, öteki de İhsan Namık Bey'di. Rıhtıma yaklaştıklarında üç kişinin daha orada beklediğini gördüler. Talat Paşa, İhsan Bey'e dönerek:

"Bir kadınla iki erkek dolaşıyor, bunlar kimdir İhsan?" diye sordu.

 

 

“Belki de pokerden dönüyorlardır Paşam.”

 

Bekleyen üç kişiden biri onlara doğru ilerleyince tanımakta gecikmediler. Bu Enver Paşa’ydı. Eski Harbiye Nazırı, Talat Paşa’nın elini sıktıktan sonra; “Tam zamanıdır, motor da neredeyse gelir” dedi.

 

Gerçekten de az sonra, burnunda cansız bir ışıkla yol alan bir motor Amerikan Koleji yönünden gelerek rıhtıma yanaştı. Enver Paşa, kendisini uğurlamaya gelen kız kardeşini kucakladıktan sonra motora atladı. Onu ötekiler izlediler. Biraz sonra bütün yolcularını alan motor, açıkta kendilerini bekleyen Alman torpito botuna yanaşıyordu.

Talat Paşa Berlin'e yerleşmişti. Anılarını yazıyor, karısıyla birlikte yoksul sayılabilecek bir hayat yaşıyordu. Sık sık karısı Hayriye Hanım'a:

"Beni bir gün sokakta vuracaklar. Alnımdan kanlar akarak yere serileceğim. Yatakta ölmek nasip olmayacak. Ama ziyanı yok, varsın vursunlar, vatan benim ölümümle bir şey kaybetmez. Bir Talat gider, bin Talat gelir” derdi.

 

Talat Paşa Berlin’de tehditler almaya başlayınca Alman polisinden koruma istemiyor. Talat diyor ki; “Ne kadar korursanız boşuna…Vurmaya karar veren vuracaktır, nitekim ben de hayatımda vurmak istediğim herkesi vurdurttum.”

 

Bir gün ya Ermeni Komitacılarının ya da bir başka düşmanının kurşunlarıyla can vereceğini biliyordu. Özellikle Ermeni komitacılarının...

Ermeniler, 1878 Türk-Rus savaşından sonra Doğu illerimizde bağımsız bir devlet kurmak istiyorlardı. Çarlık Rusya’sı ve İngiltere, Ermenileri sürekli olarak kışkırtıyor, Amerikan misyonerleri de aynı yönde çalışmalar yapıyorlardı. Aya-Stefanos Anlaşması (Yeşilköy'ün eski adı) yapılırken, Avrupa devletlerinin Berlin Kongresi'ndeki yetkili delegelerine bu amaçla baş vurmuşlar fakat, diplomatik yollardan yaptıkları bu baş vurmanın sonuçsuz kalmasıyla birtakım anarşist örgütler kurarak, sabotaj ve ayaklanma eylemlerine girişmişlerdi. Hınçak ve Taşnak adlı bu gizli örgütler, her eylemlerinde karşılarında Osmanlı Hükümeti'ni buluyor, yabancıların işe karışmasını sağlamak için, "Türkler, Ermenileri kesiyor!.." şeklinde propaganda yaparak, Avrupa'yı birbirine katıyorlardı.

Ermeni Komitacılar, Birinci Dünya Savaşı'nın başlamasından sonra, Ermenilerin Doğu illerimizden göç ettirilmelerinde İttihat ve Terakki'nin, dolayısıyla bu örgütün önderleri durumundaki Enver, Talat ve Cemal Paşaların parmağını görüyor, intikam için fırsat kolluyorlardı.

 

 

TALAT PAŞA’NIN HAYATI

 

Talat Paşa; 1 Eylül 1874 yılında Edirne’de, Sultanselim’in Kurşunlufırın Mahallesi'nde küçük ahşap bir evde doğmuş. Talat’ın babası, Kırcaali kazasının Çepleci köyüne yerleşmiş Batı Trakya yörüklerinden Ahmed Vasıf Efendi’dir. Edirne Medresesi'nde eğitim görmüştür. Talat Paşa doğduğu sırada, babası Ahmet Vasıf Efendi Edirne'de sorgu hakimi olarak görev yapıyordu. Annesinin baba tarafından dedesi aslen Kayserili; yeniçeri olarak Edirne'ye gelmiş. Talat Paşa, Berlin'de yazdığı müdafaasında ailesinin kökeni konusunda ayrıntılı bilgi veriyor. ABD büyükelçisi Morgenthau, kitabında Talat Paşa'dan söz ederken "Türk ve Müslüman olmadığını" yazmış."Bu, bana" diyor Talat Paşa, "Hazreti Muhammed Müslüman değildir’ iddiası kadar garip geldi. Şimdiye kadar aslen ve neslen Türkoğlu Türk ve Müslüman olduğumu ispat etmek mevkiinde bulunmadım.

 

Esasen nazarımda insanlar hangi dinde doğarsa o dine mensup ve hangi lisan ile konuşuyor ise o millete mensuptur. Din ve milliyet meselesi sırf hissiyat meselesidir. Nitekim, Avrupa’daki milletler bugün o surette teşkil etmiş ve mesela vaktiyle Fransa’dan Almanya’ya hicret etmiş olan Fransızlar neslen Fransız oldukları halde Alman doğmuş ve Almanca konuşuyor olduklarından dolayı kendilerini tamamen Alman hissetmektedirler. Bununla beraber, bence bu mesele haddi zatında ehemmiyetli olmamakla birlikte Morgenthau’nun yalanını meydana çıkarmak için asıl neslim hakkında izahat vermeye mecburiyet hissettim.”

 

Talat Paşa, ilkokulu Vize’de okudu. Edirne’de Arasta çarşısında kavaf olan Sabri Bey’in himayesinde Edirne Askeri Rüştiyesi'ni bitirdi. İki yıl Edirne Musevi cemaatinin Alliance İsraelité mektebinde Fransızca öğrendi ve bu okulda bir yıl Türkçe öğretmen vekilliği yaptı. Sonradan iki yıl da Selanik Hukuk Mektebi’nde okudu; ancak bitiremedi.

11 yaşında babasının ölümü üzerine maddi durumları iyice bozulmuştu. Annesini ve ablasını geçindirebilmek için 17 yaşında, 1891’de Edirne Telgrafhanesi’nde bir süre para almadan, daha sonra da 300 kuruş aylıkla kâtip olarak çalışmaya başladı. Bu görev, genç Talat’ın değişiminin ilk adımıdır. Kendini geliştirmek yanında, dünyadaki gelişmeleri de izleme imkanı buldu. Ülke içindeki II. Abdülhamid’e karşı olan akıma kapıldı. Jön Türk hareketine ilgi duydu. Yurt dışında bastırılan, ülkeye gizlice gönderilen gazete ve kitapçıkları okuyor ve arkadaşlarıyla birlikte yayıyordu. Abdülhamit’e jurnal edildiler. 30 Temmuz 1896’da tutuklandı. 25 ay süren cezaevi günlerinde Balkan ülkelerinde yıllarca komitacılık yapmış siyasi tutuklulardan dinlediği deneyimler, onda yeni düşünce ufukları açtı. Gençler üç yıl kalebendlik cezasına çarptırıldılar; ancak Abdülhamid tarafından affedildiler. Yalnız Edirne’de kalmaları ve İstanbul’a gitmeleri yasaklandı. Bu karar üzerine Talat Bey, Selanik’e gitti.

Siyasi sürgün olduğu için iş bulması kolay olmadı. 1898’de bir süre Selanik ve Manastır arasında seyyar posta memuru olarak çalıştı. 3. Ordu’ya mensup genç subaylar, öğretmenler ve aydınlarla tanıştı. Bu görevi, Avrupa’dan gelen istibdat karşıtı yayınların kolayca ülkeye girişi ve dağıtımı için ve örgütlenme konusunda iyi bir olanaktı. 1899’da Paris’teki Jön Türklerle ilişkiye geçti. 1903’te Selanik Telgraf İdaresi başkâtibi oldu.

 

Etkisi daha geniş bir çevreye yayıldı. En çok güvendiği on arkadaşıyla birlikte 1906’da Osmanlı Hürriyet Cemiyeti’ni kurdu. Bir yıl sonra bu cemiyet, Paris’teki Terakki ve İttihat Cemiyeti’nin birleşme önerisini kabul ederek Osmanlı Terakki ve İttihat Cemiyeti Dahili Merkezi Umumisi olarak adlandırıldı.

Talat Bey, bu arada bir yandan Selanik Hukuk Mektebi’ne devam etmeye başladı. Bu da onun için gençler arasında hürriyet fikirlerini yayma konusunda bir imkandı. Mason Cemiyeti’ne girerek aydınları örgütlemeyi sürdürdü. Abdülhamit’in hafiyelerinin giremediği ender yerlerden biri olan Mason localarında gizlice toplanıyorlardı. Bir mahkemede, Selanik posta müdürleri arasında çıkan bir kavganın tanığı olarak, her zaman yaptığı gibi bildiklerini doğru olarak söyledi. Kusurlu olan başmüdür aleyhine ifade verdi.

 

Başmüdür tarafından padişah düşmanlığıyla itham edildi:

-Talat Bey'in tanıklığı yüce mahkemeniz tarafından kabule değer olmaması gerekir. Çünkü kendisi hükümet ve zatı hazreti padişahinin aleyhinde bir hain ve politika zanlısıdır.

Baş müdürün avukatı bu sözler üzerine ayağa kalktı ve şunları söyledi:


- Müvekkilimin, Talat Bey gibi en namuslu ve hamiyetli bir evladı hakkında tecavüzlerde ve iftiralarda bulunmasından dolayı bu andan itibaren vekaletten istifa ediyorum.

Mahkemede müthiş bir alkış koptu.

Ancak Talat Bey, jurnallendi ve 21 Kasım 1907’de memuriyetten çıkartıldı. Selanik Özel Ticaret Mektebi’nde müdürlük yaptı.

GİZLİ ÖRGÜTTEN MECLİSİ MEBUSAN’A

 

23 Temmuz 1908’de Hürriyet’in ilanı üzerine, o döneme kadar yalnızca İttihat ve Terakki’nin kurucuları ve önde gelenleri arasında adı ve rolü bilinen Talat Bey, ülke çapında tanındı. 30 Temmuz 1908’de İttihat ve Terakki’den Edirne Mebusu seçildi. Meclisi Mebusan’ın birinci reis vekili oldu. Bir yandan Cemiyet’i bütün memlekette örgütlemeye, bir yandan da muhtelif milletlere mensup mebuslar arasında Meclis’te memleket meseleleri konusunda görüş birliği sağlamaya çalışıyordu. 31 Mart ayaklanması üzerine Meclisi Mebusan’ın Yeşilköy’de toplanmasını o sağladı ve ayaklanma bastırıldıktan sonra, Meclis’te çoğunluğu sağlamış İttihat ve Terakki mebusları arasında birlik ve beraberlik düşüncesini yaymaya çalıştı. 1909’da İngiltere’ye giden mebuslar heyetinin başkanıydı. Bu görevle yurtdışındayken 8 Ağustos’ta Hüseyin Hilmi Paşa kabinesinde Dahiliye Nazırlığı’na getirildi. İç olayların yoğunlaştığı bir dönemde siyasi muhaliflerinin şiddetli saldırıları üzerine 18 Şubat 1910’da istifa etti. 4 Şubat 1911’de kurulan Mehmet Sait Paşa Hükümeti’nde bu kez Posta ve Telgraf Nazırlığı’nı, 17 Şubat’tan sonra da vekaleten Dahiliye Nazırlığı’nı üstlendi. Bu görevleri Parti’nin 22 Temmuz 1918’de iktidardan çekilme kararı almasına kadar sürdü.

1912’de Balkan Savaşı’nın ilanı sırasında Edirne’de bulunuyordu. Gönüllü er olarak orduya katıldı. Ancak yakınlarının itirazı üzerine İstanbul’a döndü. Balkan yenilgisinin ardından İttihat ve Terakki’nin Kâmil Paşa Hükümeti’nden tekrar iktidarı ele almak amacıyla düzenlediği Babıâli Baskını’na (23 Ocak 1913) öncülük etti. Sadrazam Mahmut Şevket Paşa’nın öldürülmesinden sonra da Said Halim Paşa Kabinesi’nde yeniden Dahiliye Nazırı oldu. 1915 yılında Ermenilerin tehcir edilmesi nedeniyle Batı kamuoyunda “soykırım yapmak”la suçlandı ve “bir numaralı Ermeni düşmanı” ilan edildi. Bütün Batı basını saldırıya geçti. Oysa, daha sonra İttihat ve Terakki'nin 1 Kasım 1918’deki son Kongresinde yaptığı konuşmada Talat Paşa, o günleri şöyle yorumluyordu:

 

“Bu tehcir ve taktil rivayetleri son derece mübalağa edilmiştir. Türkleri hiç tanımayan, daha doğrusu pek fena tanıyan Avrupa ve Amerika kamuoyunda mezalim sözlerinin ne kadar ağır tesirler bırakacağını takdir eden Ermeni ve Rum neşriyatı biri on yaparak dünyayı gürültüye boğmuştur. (...) devletin varlık yokluk kararını verecek bir büyük savaş sırasında ordularının hareket serbestisini ihlal eden, arkada isyanlar çıkararak memleketin selametini, ordunun güvenliğini tehlikeye düşüren hareketlere müsamaha edilememesi doğal ve zorunluydu.”

Sadrazam paşalıktan duyulan sıkıntı…

Talat Paşa, 1917’de Sadrazam Said Halim Paşa’nın görevinden istifa etmesi üzerine Sadrazamlığa getirildi.

Arkadaşları onun keskin bir zekâ ve üstün bir yeteneğe sahip olduğunu söyler. Bitmek tükenmeyen bir sabrı var. İttihat ve Terakki’nin kuruluşunda, güçlenmesinde ve yönlendirilmesinde tayin edici bir görev üstlendi. Onu çok yakından tanıyan Hüseyin Cahit Yalçın’a göre “Eğer Talat Paşa olmasaydı İttihat ve Terakki olmazdı. O, örgütün kubbe taşı, çimentosu ve temeliydi”. Meşrutiyet ilan edildiği dönemde Talat Paşa İstanbul için yeni, henüz bilinmeyen bir isim. Cemiyet’in merkezi umumi üyeleri açıklanmadığı ve gizli olduğu için kimse tanımıyor. Meclisi Mebusan’da ilk Meclis reisleri seçileceği gün Cavit Bey, Hüseyin Cahit Yalçın’a şöyle der:

-Talat’a rey ver.


-Kim Talat?


-Bizim Talat.


H. C. Yalçın sonra şunları yazıyor:


-İşte bu “Bizim Talat” yavaş yavaş, sadece kendi saf ve samimi hizmetleri, yararlıkları sayesinde hepimizin Talat’ı oldu, memleketin Talat'ı oldu, vatanın Talat’ı oldu.


İttihat ve Terakki çok karışık ve nazik bir örgüt. İçlerinde bir eşitlik var. Hepsi “kardeş.” İtaat edecek olanlar, bu itaatin gerekliliğine ikna olmalılar. “Vatan muhabbeti” konusunda anlaşıyorlar. Çünkü örgüt kendi tanımlarına göre, “paylaşılmak üzere bulunan bir vatanı kurtarmak için milletin içinde meydana gelmiş bir isyan ve fedakarlık ürünü.” Ancak hükümet biçiminden yönetim tarzına, sosyal önlemlere kadar herkes farklı düşünebilir. Yine kendi ifadeleriyle “İttihat ve Terakki içinde en koyu tutucular, hatta mürteciler bile yer almıştı. Çünkü dini bakımdan taassup, memleketi sevmeye bir engel oluşturmazdı; saraya hizmetkârlık etmeyi gerektirmezdi.”

Bazıları “din softası olmamakla birlikte, İttihat ve Terakki mutaassıbı”ydılar. En radikal hareketleri en şiddetli önlemlerle uygulayabileceklerini düşünüyorlardı. Aralarında çok büyük ayrılıklar vardı. Bunları gidererek, örgütte bir uyumsuzluk olmadan işleri yürütebilmek için faal, yumuşak, insan duygularını ve ihtiraslarını ölçebilmekte mahir bir zekâ ve kişiliğe ihtiyaç vardı. Talat Paşa da bu tekniğin en büyük üstadı. Alçak gönüllü ve cesur. En büyük düşmanına bile açıktan, cepheden hücum eder. Küçük ve sıradan entrikalar, yalan ve iftiralar düşmana karşı bile bir silah olarak kullanılmaz. Çıkarcı değil. “Vatanı için ve Türklüğün yükselmesi uğruna” her türlü özveriyi göze alacağı biliniyor.

Seviyorlar, sayıyorlar ve sözünü dinliyorlar. Bu nedenlerle “Talat Paşa” olduğu; bir gizli örgüt üyeliğinden, siyasi parti adamlığından yükselerek bir devlet ve vatan adamı olduğu belirtiliyor.

Selanik’in kahvelerindeki Talat ne idiyse, Nazır Bey ve Sadrazam Paşa olduğunda da öyle kalıyor. Sadrazam tayin edildiğinde Sultan Reşat’a “Çok istirham ederim, bana vezaret rütbesi tevcih buyurmayınız. Memleket ve makam saltanatlarına hizmet için öyle zamanlar ve vaziyetler olur ki, bu unvan benim hareket serbestime ve her yere girip çıkmama engel olur” diyor. Sonradan bir “paşa” olarak kahveye nasıl gidecek, onun kaygısında.

 

“Alışırız, belki sonradan çıkmak zor olur” diye sadaret konağına taşınmıyor. Yerebatan’daki kendi kiralık evinde kalıyor. Padişah bir gün Talat Paşa’ya (Sultan Reşad) “Evin yok, bir ev tedarik edersen ben de yardım ederim” diyor. Talat Paşa, padişahın yanından ayrıldıktan sonra başmabeynciyi ve baş katip Ali Fuad’ı (Türkgeldi) çağırıp şöyle der:

- Parasal yardım kabulü, benim prensibime uygun değildir. Eğer zatı şahaneleri bu fikirde ısrar edecek olursa, kendisini gücendirmeksizin önünün alınmasını sizden bilhassa rica ederim.

Mahallenin fırınından süpürge tohumu ekmek..

“Belki bir gün paramız da bulunmayabilir” diye, arabaya değil, tramvaya biniyor ya da yürüyor. İttihat ve Terakki merkezine gittiğinde, sadrazam olmadan önce yaptığı gibi, öğle yemeğinde ekmek, peynir ve kavun yiyor. Birinci Dünya Savaşı’nda halkın sofrasında süpürge tohumundan ekmek varken, Talat Paşa’nın da evine vesikayla aynı ekmek alınıyor. Bir gün Askeri Levazımat Umumi Reisi Topal İsmail Hakkı Paşa evlerine geliyor.

 

Sadrazam’ın evinde bu çamur gibi ekmeğin yendiğini görünce, ertesi gün Paşa’nın evine bir torba beyaz ekmek yolluyor. Talat Paşa, akşam yemeğinde 90 yaşındaki annesi ve eşi Hayriye Hanım’la birlikte sofraya oturur. Bu beyaz ekmekleri görür görmez en küçük dilimine kadar hepsini toplattırır ve İsmail Hakkı Paşa’ya geri gönderir.

-Biz, ekmeğimizi mahallemizin fırınından vesikayla alıyoruz. Bu ekmeğe ihtiyacımız yok.

Nazırlığı sırasında seyahatler için aldığı harcırahların artanını geri verince, görevli memurun belli ki ilk kez başına böyle bir iş geliyor. Uygulamanın böyle olmadığını anımsatıyor, ama Talat Paşa'dan şöyle bir yanıt alıyor:

-Ben hakkım olmayan parayı almam!

Birinci Dünya Savaşı sonunda Almanya’nın İtilaf devletlerinden ateşkes istemesi üzerine (Ekim 1918), yeni kurulan Ahmet İzzet Paşa Hükümeti Mondros Mütarekesi’ni (30 Ekim 1918) imzalarken, İttihat ve Terakki Fırkası da 1 Kasım 1918 Cumartesi günü son kongresini topladı. İtilaf devletleri artık İttihatçı avı başlatmışlardı. Talat Paşa, bir konuşma yaptı ve siyasi hayattan çekildiğini açıkladı. Konuşmasını şöyle bitirdi ve başkanlık koltuğunu boş bırakarak üyelere ayrılan yere oturdu:

- Siyasetimiz mağlup oldu. Dolayısıyla bizim için artık iktidar mevkiini her ne şekilde olursa olsun muhafaza etmek mümkün olamaz. Bu açıdan hükümet mevkiiden istifa ettiğimiz gibi, bugün burada da Merkezi Umumi heyetiyle beraber Cemiyetin idare mevkiinden istifa ve Cemiyeti hakiki ve meşru sahibi olan Kongre heyetine terk ediyor ve bırakıyoruz.

Aynı gece saat 23.00’te, Enver ve Cemal Paşalar ve diğer İttihat ve Terakki önderleriyle birlikte gizlice yurtdışına çıktı. Talat Paşa zor ikna edildi:

-Saklanırım, beni nereden bulacaklar? Ben vatanımdan ayrı, uzak yaşayamam. Vatandan uzak yaşamaktansa, ölmek daha iyidir, diyordu. Eşi, 108 kiloluk Talat Paşa’nın işgal günlerinde birkaç haftada 90 kiloya düştüğünü belirtiyor.

 

“Gidiyorum, ama milletime hesap vermek için geleceğim.”

 

Ayrılmadan önce Sadrazam İzzet Paşa’dan görüşü sorulur, onayı alınır. O da düşman işgali altındaki bir İstanbul’da kalmalarının yararı olmayacağı düşüncesindedir. Talat Paşa, yukarıda da değindiğimiz üzere Sadrazam’a yazdığı mektupta şöyle der:

 

“Memleketin bir süre yabancı nüfuz ve etkisi altında kalacağını anladım. Buna rağmen memlekette kalmak ve millet karşısında muhakeme olunmak niyetindeydim. Bütün dostlarım bunu geleceğe ertelemek için ısrar ettiler. (…) Bütün siyasi hayatımda hedefim, memlekete namusumla hizmet etmekti. Bütün servetim Zatı Şahane’nin ihsan ettiği otomobil bedeli ile her ay artırdığım yirmişer liradan biriken iki bin altı yüz liralık dahili istikraz bedelinden ve bir de dört arkadaşımla birlikte kiraladığımız çiftliğin icar devrinden hasıl olan paradan ibarettir. Bunun bir kısmını yanıma aldım. Bundan başka nesneye sahip değilim.

 

“Millete karşı hesap vermek ve muhakeme olunarak tayin edilecek cezayı büyük bir cesaretle çekmek isterim. İşte zatı fehimanelerine söz veriyorum. Memleketin yabancı nüfuz ve tesirinden kurtulduğu gün, ilk telgrafınıza itaat edeceğim.”
Rıhtımdan onları alıp ayrılan motorun son hareket anlarında yanında olanlar Talat Paşa’nın iki üç kez çıkıp tekrar döndüğünü aktarıyorlar.

 

Önce Odesa’ya, ardından Almanya’ya geçti. Ali Sai takma adıyla Berlin yakınlarındaki Charlottenburg’a yerleşti. “Sai” çalışan, haberci, postacı demek. Siyasal çalışmalarını ve temaslarını burada sürdürmeye çalıştı. Milli mücadelenin Anadolu’daki gelişimini yakından izliyordu. "Milli mücadele başarıya ulaşacaktır, çünkü milli sınırlar dışında, Türk milletinin hakikaten sahip olduğu topraklar dışında emel beslemiyor. Bu toprağın sınırları milli misakla çizilmiştir."

 

Malta’da bulunan Mithat Şükrü Bleda’ya yazdığı bir mektupta Mustafa Kemal Paşa’dan söz etmiş: “Ben burada Sarı Paşa ile haberleşiyorum. Berlin’de olup bitenleri, kulağıma çalınanları kendisine bildiriyorum. Sarı Paşa’nın bana verdiği cevaplardan anlıyorum ki, verdiğim bu malumattan kendisi pek memnun kalmaktadır.” Atatürk de, 29 Şubat 1920’de Talât Paşa’ya yazdığı çok uzun bir mektupta onu siyasi durum ve mücadele hakkında bilgilendiriyor ve şöyle diyordu: “Bir yıldan bu yana Avrupa’daki mesainiz memnuniyet vericidir. Aynı tarzda mesai sarfına devam etmek, daha faydalı neticeler verecektir.” Yine Atatürk’e göre “vaktiyle birçoğumuz o cemiyetin kurucusu ve üyelerinden bulunuyorduk. (...)

 

Talat Paşa’nın riyaseti altında yapılan son Kongresi kararıyla tarihe intikal eden söz konusu cemiyetin alakalılarıyla daha sonra teşekkül eden Teceddüt Fırkası mensuplarının büyük kısmı büyük milletimizin yüksek azminden doğan Anadolu ve Rumeli Müdafaai Hukuk Cemiyeti’ne iştirak veya iltihak etmiş ve bu Cemiyetin programını kabul etmiştir.” Hüseyin Cahit Yalçın’a göre de dış dünyada “İttihat Terakki’nin düşmanları, sonra milli hareketin, kurtuluş hamlesinin de düşmanları oldular.”

Memleket özlemi Talat Paşa’nın peşini gurbette hiç bırakmadı.

Aradan uzun süre geçmesine karşın Talat Paşa Edirneli şivesiyle konuşuyor."Gidiyorlardilar, geliyordilar, diyorlardilar…" Söyledikten sonra kendisi de farkına varır. Ancak Berlin günlerinde bunun bile bir anlamı var onun için.

- Alıştığımız bunca şeylerden mahrum kaldık, bari bu kalsın, bir teselli olur.

Berlin’de parasız kaldığı bir sırada Talat Paşa’nın eskiden tanıdığı, ona minnet borcu olan Strauss adlı bir kişi oldukça büyük miktarda para verir. Paşa, parayı hemen bankaya yatırır, kendi ihtiyacı için bir miktarını bile ayırmaz:

-Vatan ihtiyacı için para gerekirse ne yaparız... Ben aç kalabilirim, kıyamet kopmaz.

Eşinin takılarını, nişanlarındaki taşları satar. Arkadaşı Bahaettin Şakir’in elbisesinin daha da eski olduğunu görünce, kendi elbiselerini paylaşır. Öldüğünde cebinden sadece 10 mark çıkar.

Divanı Harbi Örfi’den gıyabında mahkûmiyet kararı çıkar. Savunmasını hazırlar ve Berlin’de bastırır.

-Şimdilik gurbette bu kadar yeter. İnşallah kurtularak vatana dönüşümüzde mazimizin bütün hesaplarını millete açık alınla vermek boynumuzun borcudur. Zaten bundan sonra Allah’tan başka bir isteğim de yoktur!

Talat Paşa, 15 Mart 1921’de Sogomon Teyleryan adlı bir Ermeni tarafından evinin önünde katledildi ve Berlin’deki Türk mezarlığına gömüldü. 20 Mart 1921 Pazar günlü Hakimiyeti Milliye gazetesinde haber, “Talat Paşa’ya suikast” başlığıyla birinci sayfadan verildi. Olay şöyle yorumlanıyordu: “İngilizlerin, askerle ve politikayla başa çıkamadıkları Türkiye’ye bugün geniş ölçekte bir suikast tertibatı hazırladıkları anlaşılıyor. (...)

 

Bu menfur cinayet İngiliz hıyanetinin insanlığın yüzünü kızartacak ne çirkin bir dereceye ilerlediğini bir kere daha gösterir. İngilizler menfur politikalarıyla, harp zorbalıklarına şimdi bir de Türk ricalini gizlice arkadan vurmak kötülüğünü de ilave ettiler.”

Berlin’deki mahkemede Talat Paşa’nın katili “Ermeni soykırımı sırasında ailesinin öldürüldüğünü, bu nedenle cinayet işlediğini” ileri sürdü. Davaya katılan Türk tarafının tanıkları dinlenmesine bile gerek duyulmadan Telleryan beraat ettirildi.

Talat Paşa, Hürriyet’in ilanından (23 Temmuz 1908) sonraki siyasal hayat içinde (1908-1918) nazırlık, sonra da sadrazamlık gibi önemli konum ve görevlerde bulunmuştur. Önce Talat Bey’di, sonra Talat Paşa oldu, ama İttihat ve Terakki örgütü içinde adı hiç değişmedi: “Bizim Talat”. Hatta bu siyasal kuruluş ile Talat Paşa adı özdeşleşmiştir.

 

II. Meşrutiyetin ilanında milletvekili oldu, İçişleri Bakanlığı'na getirildi. Bab-ı Ali Baskınını düzenleyenler arasında idi. Edirne’nin Bulgarlar tarafından işgalinden sonra ordu yeniden şehri Bulgarlardan alınca, Bulgarlarla yapılan barış görüşmelerinde birinci delege olarak yer almıştı. 1917 yılında Sadrazamlığa getirilmişti.

 

TALAT PAŞA'NIN MASONLUĞU

 

Türkiye Büyük Locası'nın ilk Büyük Üstadı olan Talat Paşa, Masonluğa, İttihat ve Terakki hareketinin başladığı ve kurucuları ile üyelerinin büyük kısmının bulunduğu Selanik'teki Macedonia Risorta Locası'nda 1903 yılında başlar. Bir sene sonra, Veritas Locası'na geçer ve burada II. Nazırlık görevinde bulunur. Veritas Locası, 23 Temmuz 1909'da İkinci Meşrutiyet'in ilanından sonra Selanik'te yapılan kutlamalara regalyalarıyla katılmış bir locadır.

 

1909 yılında, 33.dereceye yükseltilir ve Türkiye Yüksek Şurası'nın başına getirilir. Bu esnada İstanbul'da çalışan Vatan Locası'nın kurucuları arasında yer alır. Aynı yıl içinde kurulan Türkiye Büyük Locası'nın Büyük Üstatlığına da getirilen Talat Paşa, bu görevini artan siyasi görevleri ve hazırlandığı Sadrazamlık vazifesi sebebiyle 1910 yılında devreder.

 

Sadrazam olduğu dönemde kendisine Mason olduğu yönünde yapılan sataşmalara, kürsüden şöyle cevap vermiştir:

 

"... Şahsım hakkında bir itham da Mason olduğumdur. Evet, Masonum. Nasıl Bektaşiliği, milli bir tercih yolu olarak kucakladımsa, Masonluğu da alemşümul bir beşeri muhabbet ve uhuvvetin bütün insanlık için saadet ve huzuru temin ve tesis edecek yolun, daha çok fikri irşat membalarından telakki ve kabul ettim. Böylesine alemşümul muhabbet ve uhuvvete milletimi layık ve bu faziletin onun zatında mündemiç olduğuna inanarak, Osmanlı Masonluğu'nun Maşrık-ı Azamlığını kemal-i fahr ile kabul ve ifa ettim...”

 

TALAT PAŞA HAKKINDA SON SÖZ

 

II. Abdülhamit; kendi döneminde takdir edilememiş bir şahsiyet idi. Uzun süre tahtta kalması sebebiyle düşmanları çoğalmıştı. II. Abdulhamid düşmanlığı; Talat Paşa, Enver Paşa ve Cemal Paşa’da da had safhada idi. İttihad ve Terakki Cemiyeti vasıtası ile yönetimi ele geçiren bu üç paşa koskoca bir imparatorluğu on yıl içinde dağıtmışlardır. Demek ki; bir zamanlar devlet yönetimini eleştirenler, yönetim kendi ellerine geçtiğinde daha kötüsünü yapmışlardır.

 

Talat Paşa’nın adeta övünerek mason olduğunu ilan etmesi de son derece manidardır. Dini bütün bir Müslüman – Türk evladının masonlukla bağdaşması nasıl mümkün olabilir? Masonluğu kabul eden birisine nasıl şehit denilebilir?

 

Talat Paşa; Ermeni Tehciri konusunda Türk Milleti’ne büyük bir hizmette bulunmuştur. Bu vatanperver hareketinin bedelini de canıyla ödemiştir. “Türk Milleti için varsın bir Talat olmayıversin”, dediği söylenir. Karakter olarak dürüst ve samimi olduğu kabul edilebilir. Böyle olması, işlediği büyük hataları ve suçları tamamen ortadan kaldırabilir mi? İşte bu mümkün değildir.



29 Mayıs 2018 Salı 10:45

http://www.yesilbursadergisi.com/yazar/talat-pasanin-berlinde-oldurulmesi-800.html